دبی، امارات متحده عربی (آسوشیتدپرس) — دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، روز سهشنبه اعلام کرد که از طرحهای خود برای دریافت ۲۰ درصد عوارض از محمولههای عبوری از تنگه هرمز عقبنشینی کرده و گفت که کشورهای خاورمیانه به جای آن، توافقهای سرمایهگذاری و تجاری با آمریکا منعقد خواهند کرد.
ترامپ در شبکههای اجتماعی نوشت: «بر اساس گفتگوهای بسیار سازنده با رهبران خاورمیانه، تصمیم گرفتهام که ۲۰ درصد هزینه بازپرداخت ایالات متحده را با توافقهای تجاری و سرمایهگذاری که کشورهای مختلف حاشیه خلیج فارس در ایالات متحده انجام خواهند داد، جایگزین کنم.»
رئیسجمهور گفت که این سرمایهگذاریها «بسیار عظیم» خواهند بود، هرچند مشخص نیست که آیا این تعهدات جدید نسبت به آنچه ترامپ پس از سفر سال گذشته به خاورمیانه اعلام کرده بود، متفاوت خواهند بود یا خیر.
آمریکا پیشتر در همان روز حملاتی را آغاز کرده بود و ایران نیز با حمله به متحدان آمریکا در منطقه تلافی کرد.
آخرین تبادل آتش، توافق موقت را که قرار بود به درگیریها پایان دهد، آبراهی را که برای تامین انرژی جهانی حیاتی است بازگشایی کند و به مذاکرهکنندگان زمان دهد تا به یک پایان دائمی برای جنگ دست یابند، از بین برده است. در عوض، درگیریها بار دیگر منطقه را فرا گرفته، اقتصاد جهانی را تهدید کرده و هشدارهایی را برای خطوط هوایی تجاری به دنبال داشته است. اگر راهحل دیپلماتیک به سرعت پیدا نشود، ممکن است به جنگ تمامعیار تبدیل شود.
تمرکز درگیری اکنون بر تنگه هرمز است که در زمان صلح، یک پنجم کل نفت خام و گاز طبیعی تجارت شده از آن عبور میکرد. ایران در طول جنگ با حمله و تهدید کشتیها، عملاً این گذرگاه را مسدود کرد – تاکتیکی که بزرگترین مزیت استراتژیک آن بود. این اقدام باعث افزایش سرسامآور قیمت نفت، کود و سایر کالاها در زمانی شد که رهبران جهان از قبل برای مقابله با افزایش هزینهها تلاش میکردند.
قرار بود توافق موقت این آبراه را بازگشایی کند، اما ایران به کشتیهایی که از مسیری در تنگه هرمز عبور میکنند و تحت نظارت ارتش آمریکا و خارج از کنترل تهران است، حمله کرده است.
آمریکا اکنون تهدید کرده است که تنگه را با زور بازگشایی خواهد کرد – اما کارشناسان میگویند که این امر به ناوگانی بسیار بزرگتر، اگر نگوییم دهها هزار نیروی زمینی آمریکایی، نیاز دارد. این احتمال وجود دارد که ترامپ، همانند گذشته، عقبنشینی کند.
حملات در سراسر خاورمیانه از سر گرفته شد
فرماندهی مرکزی ارتش آمریکا اعلام کرد که چندین منطقه در ایران را هدف قرار داده و «سامانههای دفاع ساحلی، سایتهای موشکی و پهپادی و قابلیتهای دریایی» را مورد حمله قرار داده است. ایران این حملات را تایید کرد اما ارزیابی فوری از تلفات یا خسارات ارائه نکرد.
ارتش آمریکا گفت: «این حملات به تحمیل هزینههای سنگین بر نیروهای ایرانی ادامه خواهند داد و توانایی آنها را برای حمله به غیرنظامیان بیگناه و کشتیرانی تجاری در تنگه هرمز کاهش خواهند داد.»
ایران نیز با حملاتی به بحرین، اردن و سه تانکر که از تنگه عبور میکردند، پاسخ داد. ارتش کویت اعلام کرد که در حال پاسخگویی به یک حمله هوایی است، اما جزئیات بیشتری ارائه نکرد.
دو کشتی از این سه کشتی متعلق به امارات متحده عربی بودند و برای مدتی دچار آتشسوزی شدند. وزارت دفاع امارات اعلام کرد که حمله به تانکرهای مومباسا و البهیه یک دریانورد را کشته و هشت نفر دیگر را زخمی کرده است. امارات تهدید به تلافی کرد.
شرکت کشتیرانی هلندی «استولت تانکرز» (Stolt Tankers) اعلام کرد که یکی از کشتیهایش مورد حمله قرار گرفته است. حمله به کشتی «استولت منیزیم» (Stolt Magnesium) در سواحل عمان باعث آتشسوزی در موتورخانه شد، اما این شرکت گفت که همه دریانوردان در سلامت هستند.
سپاه پاسداران انقلاب اسلامی ایران اعلام کرد که کشتیهای مومباسا و البهیه «هشدارهای مکرر را نادیده گرفتهاند.» ایران کشتیهایی را که از مسیری در تنگه هرمز عبور میکنند و نزدیک عمان و خارج از آبهای سرزمینی آن است، هدف قرار داده است.
خبرگزاری دولتی ایرنا گزارش داد که ساعاتی پس از آنکه آمریکا اعلام کرد به عملیات حملات خود پایان داده است، شهر بوشهر در خلیج فارس در حداقل چهار نقطه مورد اصابت قرار گرفت. این امر بار دیگر احتمال حمله کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس به ایران در تلافی را مطرح کرد.
بحرین، میزبان ناوگان پنجم نیروی دریایی آمریکا، صبح سهشنبه سه بار آژیرهای هشدار موشکی خود را به صدا درآورد. ارتش اردن اعلام کرد که چهار موشک از ایران را رهگیری کرده است. اردن میزبان نیروهای آمریکایی است و در روزهای اخیر مورد حمله تهران قرار گرفته است.
آژانس ایمنی هوانوردی اتحادیه اروپا به خطوط هوایی در مورد پرواز در حریم هوایی بحرین، کویت، قطر و امارات متحده عربی، و همچنین بر فراز خلیج عمان هشدار داد.
در یک اطلاعیه آمده است که «تحولات نظامی غیرقابل پیشبینی، همراه با احتمال استفاده از موشک، پهپاد، هواپیماهای جنگی و سامانههای پدافند هوایی، خطر بالایی را برای پروازهای غیرنظامی ایجاد میکند.»
توافق موقت در خطر است
تبادل آتش در روزهای اخیر، تردیدهایی را در مورد توافق صلح موقت ایجاد کرده بود – اکنون تقریباً نیمی از دوره ۶۰ روزه که قرار بود مذاکرهکنندگان بر سر یک توافق نهایی به توافق برسند، سپری شده است؛ توافقی که قرار بود به برنامه هستهای مورد مناقشه ایران و سایر مسائل نیز بپردازد.
اما وعده ترامپ برای اعمال محاصره، آن را بیشتر به خطر میاندازد. واشنگتن محاصرهای را که در اواسط آوریل به عنوان بخشی از توافق اعمال کرده بود، لغو کرد. ارتش آمریکا اعلام کرد که آن را از نیمهشب چهارشنبه در دبی از سر خواهد گرفت.
ترامپ روز دوشنبه در شبکههای اجتماعی نوشت: «ما محاصره ایران را از سر میگیریم.» او همچنین گفته بود که آمریکا از کشتیهای دیگر عوارضی معادل ۲۰ درصد ارزش محموله آنها دریافت خواهد کرد تا «تمام هزینههای لازم برای تامین ایمنی و امنیت» را پوشش دهد.
این اقدام تغییر در سیاست دیرینه آمریکا و عدول از وعدههای اخیر آمریکا مبنی بر باز ماندن تنگه هرمز برای همه بدون عوارض بود – وعدهای که اخیراً توسط مارکو روبیو، وزیر امور خارجه آمریکا، در سفر به منطقه ارائه شده بود.
بر اساس توافق موقت، ایران موافقت کرد که عبور از تنگه به مدت ۶۰ روز بدون عوارض باقی بماند – اما این توافق مشخص نکرد که پس از آن چه اتفاقی خواهد افتاد. ایران ادعا میکند که حق مدیریت ترافیک از طریق تنگه و احتمالاً دریافت عوارض را دارد. آمریکا این ادعا را رد کرده است.
هرگونه تلاش آمریکا یا ایران برای دریافت عوارض، نقض قوانین جهانی آزادی ناوبری و افزایش تنشها خواهد بود که احتمالاً اختلال اقتصادی بیشتری را فراتر از منطقه ایجاد خواهد کرد.
قیمت نفت خام برنت، معیار بینالمللی، در معاملات روز سهشنبه به بالاترین حد خود در یک ماه گذشته، یعنی بیش از ۸۷ دلار، رسید که هنوز هم بسیار کمتر از تقریباً ۱۲۰ دلار در اوج جنگ است، اما تهدید میکند که هزینهها را در همه جا افزایش دهد.
میانجیگران برای جلوگیری از بازگشت به جنگ تمامعیار تلاش میکنند
به گفته دو مقام منطقهای، میانجیگران منطقهای همچنان در تلاشند تا ایالات متحده و ایران را به میز مذاکره بازگردانند.
این مقامات که به شرط ناشناس ماندن برای بحث در مورد روند حساس دیپلماتیک صحبت میکردند، گفتند که میانجیگری به رهبری پاکستان به صورت شبانهروزی برای فعالسازی مجدد آتشبس تلاش میکند.
در همین حال، انتظار میرفت هیئتهای لبنانی و اسرائیلی روز سهشنبه در رم برای ادامه مذاکرات با میانجیگری آمریکا دیدار کنند. اندکی پس از آغاز جنگ توسط آمریکا و اسرائیل در ۲۸ فوریه، گروه شبهنظامی لبنانی حزبالله در حمایت از متحد خود، ایران، به درگیری پیوست و شروع به حمله به اسرائیل کرد. اسرائیل نیز با تهاجم زمینی به لبنان پاسخ داد.
ماه گذشته، لبنان و اسرائیل «توافق چارچوب» را اعلام کردند که خروج نیروهای اسرائیلی از جنوب لبنان در ازای خلع سلاح حزبالله را مشخص میکرد. اجرای این توافق متوقف شده است.
پیش از تشدید درگیریها در اطراف تنگه، جنگ اسرائیل علیه حزبالله در لبنان بارها تهدید به برهم زدن توافق موقت کرده بود. اکنون آتشبسی در لبنان برقرار است، اما هنوز مشخص نیست که آیا در صورت بازگشت آمریکا و ایران به جنگ تمامعیار، این آتشبس پایدار خواهد ماند یا خیر.
سامی مجدی، نویسنده آسوشیتدپرس در قاهره، در تهیه این گزارش مشارکت داشته است.