پس از یک هفته درگیریهای فزاینده با آمریکا، ایران با استفاده از آنچه که آن را برگ برنده اصلی خود میداند، دست به قمار پرمخاطرهای زده است: اعلام بسته شدن تنگه هرمز در تلاشی برای تحت فشار قرار دادن دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، تا او را وادار به تسلیم و اجازه حفظ کنترل بر این آبراه حیاتی کند.
همزمان، ایران بزرگترین موج موشکی و پهپادی خود را در هفتههای اخیر به سمت کشورهای عربی همپیمان آمریکا، از جمله بحرین، کویت، اردن، قطر و عمان، پرتاب کرده است.
این واکنش خصمانه، جدیترین آزمون برای آتشبس شکننده ۸ آوریل است. همچنین، خشم ایران از تلاشهای آمریکا برای تضعیف نفوذش بر تنگه، و نیز ذهنیت تهاجمی که پس از دو جنگ آمریکا و اسرائیل در یک سال در تهران حاکم شده است، را آشکار میسازد.
صنم وکیل، مدیر بخش خاورمیانه در چتم هاوس (Chatham House)، میگوید: «آنها در حال قمار هستند. هدفشان حفظ بقا و جلوگیری از فرسایش نفوذ درک شده خود است. آنها احساس میکنند برای بقا باید این کار را انجام دهند.»
«آنها همچنان در حال محاسبه هستند که ترامپ ریسکگریز است و میتوانند «وضعیت عادی جدید» – درگیری در سطح پایین – را تحمل کنند و آمریکا را خسته کنند. اما این یک باتلاق است.»
با این حال، خطر این است که جمهوری اسلامی، که سرسخت و متقاعد به برتری خود است، بیش از حد بازی کند و تشدید درگیریها منطقه را دوباره به یک جنگ تمامعیار بکشاند.
کشتیها در تنگه هرمز در روز یکشنبه © AFPTV/AFP/Getty Images
پس از حمله نیروهای ایرانی به یک کشتی کانتینربر در تنگه در روز شنبه، ارتش آمریکا اعلام کرد که حدود ۱۴۰ هدف را در جمهوری اسلامی مورد حمله قرار داده است. این سومین موج حملات آمریکا به ایران در این هفته بود که پس از حملات متعدد ایران به کشتیرانی صورت گرفت.
روز چهارشنبه، ترامپ هشدار داد که معتقد است آتشبس به پایان رسیده است و رهبران ایران را «آشغال» و «افراد بیمار» توصیف کرد. او همچنین معافیتی را که به ایران اجازه صادرات نفت میداد، لغو کرده است.
ریشه اصلی تشدید اخیر تنشها، اختلافات بر سر عبور از تنگه هرمز است که معمولاً حدود یک پنجم نفت و گاز طبیعی مایع جهان از آن عبور میکند.
بر اساس تفاهمنامهای که در ۱۷ ژوئن توسط آمریکا و ایران امضا شد، دو طرف توافق کردند که آتشبس را ۶۰ روز تمدید کرده و تنگه را بازگشایی کنند.
آمریکا محاصره بنادر ایران را لغو کرد، در حالی که قرار بود ایران اجازه بازگشایی تدریجی تنگه را بدون دریافت هزینه از کشتیها بدهد. همچنین انتظار میرفت ایران مینهای موجود در تنگه را پاکسازی کند، با این امید که تا روز سیام تمدید آتشبس – ۱۷ ژوئیه – کشتیرانی به سطح قبل از جنگ بازگردد.
این اولویت اصلی ترامپ بود که با انتقادات گستردهای از سوی تندروهای آمریکایی به دلیل موافقت با توافقی که وعده آزادسازی میلیاردها دلار برای ایران را میداد، مواجه شده بود، زیرا او به دنبال کاهش بحران جهانی انرژی پیش از انتخابات میاندورهای نوامبر بود.
بر اساس گزارش «لویدز لیست اینتلیجنس» (Lloyd’s List Intelligence)، از زمان امضای تفاهمنامه، بیش از ۵۷۰ کشتی از تنگه عبور کردهاند که تقریباً سه چهارم آنها از خلیج فارس خارج شدهاند.
اما این آبراه باریک همچنان یک نقطه اشتعال باقی مانده است، زیرا ایران به دنبال حفظ تسلط خود بر آن است – که منبع اصلی نفوذش در برابر آمریکا محسوب میشود.
تهران از تصمیم دولت ترامپ برای تشویق کشتیها به عبور از نزدیکی سواحل عمان، از طریق آبهای سرزمینی این کشور، خشمگین شده است. این به اصطلاح «مسیر جنوبی» به هواپیماهای جنگی آمریکا اجازه داده است تا پوشش هوایی برای کشتیهایی که از تنگه استفاده میکنند، فراهم کنند.
با این حال، ایران میخواهد کشتیها از آبهای آن عبور کنند و بارها به کشتیهایی که به گفته این کشور «مسیرهای غیرمجاز» را طی میکنند، حمله کرده است.
روز شنبه، عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، برای گفتگو درباره تنگه با همتای عمانی خود و میانجیگران قطری، که با مقامات آمریکایی هماهنگ کرده بودند، به مسقط پرواز کرد. این مذاکرات پس از تلاشهای آمریکا برای تحت فشار قرار دادن ایران برای بازگشایی کامل تنگه و تعهد عمومی به عدم حمله به کشتیها صورت گرفت.
اما به گفته یک فرد مطلع از مذاکرات، این گفتگوها نتوانست هیچ امتیاز ملموسی از ایران پیش از ضربالاجل واشنگتن به دست آورد.
در عوض، نیروهای ایرانی یک کشتی باری را هدف قرار دادند که منجر به آخرین دور حملات تلافیجویانه شد.
سپس تهران در پاسخ به حملات آمریکا، موشکها و پهپادهایی را به سمت کشورهای عربی همپیمان آمریکا، از جمله قطر و عمان، پرتاب کرد. سپاه پاسداران انقلاب اسلامی ایران روز شنبه اعلام کرد که تنگه «تا اطلاع ثانوی و تا پایان دخالت آمریکا در منطقه بسته است و هیچ کشتی اجازه عبور نخواهد داشت.»
روز یکشنبه، محمدباقر قالیباف، مذاکرهکننده ارشد ایران، در پستی در شبکه اجتماعی ایکس (X) نوشت: «دوران معاملات یکطرفه به پایان رسیده است. ما به شما گفتیم: به قولتان عمل کنید یا تاوان آن را بپردازید. واقعیت در حال رخ دادن است.»
محسن رضایی، مشاور نظامی آیتالله مجتبی خامنهای، رهبر جدید ایران، گفت که تنگه – که تهران قبلاً تهدید به بستن آن کرده بود اما قبل از جنگ آن را نبسته بود – «به عنوان یک عامل بازدارنده استراتژیک» برای جمهوری عمل میکند.
به نقل از رسانههای ایرانی، او گفت: «ایران با تکیه بر توانمندیهای دفاعی و قدرت ملی خود، از منافع و امنیت کشور صیانت خواهد کرد.»
مرکز اطلاعات دریایی مشترک (Joint Maritime Information Center)، که توسط ائتلاف چندملیتی نیروهای دریایی اداره میشود، اعلام کرد که با وجود ادعای ایران مبنی بر بسته شدن تنگه، مسیر جنوبی همچنان باز است.
این مرکز افزود: «نیروهای آمریکایی آماده حفظ آزادی ناوبری و حفاظت از تجارت قانونی مطابق با قوانین بینالمللی هستند.» اما هشدار داد که سطح تهدید در این آبراه «شدید» است.
فرد مطلع از این موضوع گفت که دور جدیدی از مذاکرات برنامهریزی نشده است.
پس از امضای تفاهمنامه در ماه گذشته، قرار بود طرفهای متخاصم مذاکراتی را برای یک توافق نهایی، از جمله یک توافق هستهای، برگزار کنند.
آنها اولین دور مذاکرات سطح بالا را در ۲۱ ژوئن در سوئیس برگزار کردند، با حضور جی.دی. ونس (JD Vance)، معاون رئیسجمهور آمریکا، که تیم آمریکایی را رهبری میکرد و قالیباف که ریاست مذاکرهکنندگان ایرانی را بر عهده داشت.
مذاکرات سطح پایینتر در دوحه برگزار شد که عمدتاً بر سر اختلاف بر سر تنگه بود. این مذاکرات در حالی متوقف شد که ایران مراسم تشییع جنازه چند روزه آیتالله علی خامنهای، رهبر فقید خود، را برگزار میکرد. او در حملات هوایی در اولین روز جنگ آمریکا و اسرائیل کشته شده بود.
حملات تلافیجویانه بر سر تنگه ادامه یافت، در حالی که ایران از مراسم تشییع جنازه برای نمایش قدرت و سرسختی در برابر آمریکا و اسرائیل استفاده کرد. میلیونها نفر از حامیان رژیم در تهران و شهرهای مقدس قم و مشهد به خیابانها آمدند و خواستار انتقام شدند.
مردی در حال عبور از کنار پرچم ایران و ماکت موشک در تهران در روز یکشنبه © Majid Asgaripour/WANA/Reuters
در نشانهای از روحیه جنگطلبانه رژیم، مجتبی خامنهای، که جانشین پدرش شد، روز شنبه سوگند یاد کرد که «خون همه شهیدان» در این درگیری و جنگ ۱۲ روزه اسرائیل علیه جمهوری اسلامی در سال گذشته را انتقام بگیرد.
مجتبی، که از زمان آغاز جنگ در فوریه دیده نشده است، در بیانیهای کتبی گفت: «این انتقام خواست ملت ماست و قطعاً انجام خواهد شد.»
وکیل گفت که در حالی که ایران به جنگ تمامعیار بازنگشته است، درگیریها در معرض خطر خارج شدن از کنترل قرار دارند و به رژیمی اشاره کرد که «کمتر ریسکگریز» است.
وکیل گفت: «این یک رژیم جدید است که برای بقا میجنگد. [علی] خامنهای نسبتاً مطمئن بود، قدرت خود را تثبیت کرده بود و حسابشده عمل میکرد. این افراد آزمایش نشدهاند. این ایران قدیم نیست، این ایران جدید است.»